Электрон чиқиндилар сайёрамизни ифлослантирмоқда

Бугунги кунда электрон чиқиндилар бутуни инсониятнинг янги экологик муаммосига айланди. Эски уяли алоқа телефонлари, ракамли фотоаппаратлар, шахсий компьютерлар, принтерлар, сканерлар янги қурилмаларга алмаштирилиб, эсқилари чиқинди сафатида ташлаб юборилмоқда. Бўларнинг барчаси сайёрамизда етарлича тез суръатлар билан электрон чиқиндилар тўпланишига олиб келмоқда. Бугунги кунда инсоният рад этаётган электрон ўскуналар йилига 50 млн дан 70 млн. тоннани ташқил қилади.

Ўз муддатини ўтаб бўлган техникалар қаттиқ маиший чиқиндиларнинг 5% ни ташкил қилсада, чиқиндиларнинг бу тури деярли утилизация ва қайта ишлашнинг имкони йўқлиги сабабли атроф мухитга ва инсон саломатлигига жиддий хавф туғдиради. Инсонлар доим ўз техникаларини янгилаб боришади, сўнгги йилларда эса буни тез-тез амалга оширмоқдалар ва электрон чиқиндилар фоизи йилдан-йилга ўсмоқда. Greempeace маълумотлариги қараганда фақатгина Европада электрон чиқиндилар оқими йилига 3-5% га ошмоқда.
Бугунги кунда ривожланаётган мамлакатларда электрон қурилмаларининг микдорининг тезкор ўсиш суръати кузатилмоқда (Хитой, Хиндистон, Лотин Америкаси). Бундай ўсиш экологларнинг хавотирига сабаб бўлмоқда, чунки бу мамлакатларда муддатини ўтаган электроникани утилизациялаш деярли амалга оширилмайди.
Хозирда Хитойда йилига 500 000 тонна музлатгичлар, 1,3 млн. тонна телевизорлар ва 300 000 тонна шахсий компьютерлар чиқиндига ташланмоқда. Хиндистонда йилига 275 000 тонна муддатини ўтаган музлатгичлар, 275 000 тонна телевизорлар ва 56 400 тонна компьютерлар чиқиндига ташланмоқда.
Бундан ташкари, ривожланаётган мамлакатлардаги мураккаб экологик вазиятни АҚШ ва Европа Иттифоки янада огирлаштирмоқда. АҚШ электрон чиқиндиларининг  80% ва Европа Иттифокида электрон чиқиндиларнинг 75% ривожланаётган мамлакатларнинг чиқиндихоналарига юборилади.
Экологлар электрон чиқиндиларинг атроф мухитга зарарли тасиридан ташкари яллиғланиш ва организмнинг оксидланиш стрессини келтириб чиқариб инсон саломатлигига хам салбий таъсир кўрсатишини таъкидламоқдалар, бу эса қон-томир касалликларига ва саратонга сабаб бўлиши мумкин.
Олимлар Хитойдаги Тайчжоу саноат боғида жойлашган йирик электрон чиқиндиларни қайта ишлаш заводларининг бирида хавони текшириш бўйича тадқиқот ўтказдилар. Шунингдек, мазкур ташкилот ишчилари ва ташкилотга якин жойди яшовчи махаллий ахоли хам текширилди. Натижалар шуни кўрсатдики, ифлосланиш яллиғланиш ва оксидланиш стрессини келтириб чиқарган. Шунингдек, р53 оксили (шишни ўстирувчи ген) нинг сезиларли ортганлиги кузатилди, органларга тарқалиб кетувчи ифлослантирувчи моддалар геннинг фаоллашишига сабаб бўлади.
«Яллиғланиш хам, оксидланиш стресси хам ДНК нинг бузилишига олиб келиши маълум, бу эса ўз навбатида онкогенезнинг сабабчиси бўлиши мумкин», - дейди Чжэцзян Университетидан тадқиқот хаммуаллифи Фансин Ян.
Бугунги техник ривожланишнинг жадал ўсиш асрида электрон чиқиндиларни нима қилиш керак? Айримлар электрон чиқиндиларни эски электрон қурилмалардаги қимматбахо металларни қайта тикловчи замонавий эритувчи печларда ишлатишни таклиф қиладилар. Лекин, хамма давлатлар хам қайта эритиш қурилмасини барпо эта олмайди. Бундан ташқари, кераксиз электрон қурилмаларни йигиш ва қайта ишлаш учун саралаш яна бир мухим муаммо хисобланади.
Иш самарадорлиги учун электроника ишлаб чиқарувчилар чиқиндаларни қайта ишлаш бўйиича мутахассисларни ўқитиш, минтақавий даражада ишлай оладиган кичик ўлчамли қурилмаларни ривожлантириш, бундай операцияларнинг хавфсизлиги ва экологик назоратига мос келувчи назорат ва кафолат бўйича кандайдир жавобгарликка эга бўлишлари керак. Электрон чиқиндилар билан ишлашнинг  самарадор стратегиялари махаллий инфратузилмаларнинг ривожланишини,  ишлаб чиқариш методларини рағбатлантирувчи жамият ва халкаро назорат иштирокининг фаол координациясини талаб қилади.

Манба: ecoportal.su

ADD_YOUR_COMMENT

YOURALIAS:
TITLE:
FULLTEXT:
	Anti-spam: complete the task
	POST Anti-spam: complete the task PREVIEW

yvComment v.2.00.3